TỪ BÚT CHẤM MỰC ĐẾN BÚT MÁY HIỆN ĐẠI
Hành trình của một phát minh không có người sáng chế duy nhất
Bút máy không ra đời trong một ngày, cũng không phải thành quả của một nhà phát minh duy nhất. Đó là hành trình kéo dài nhiều thế kỷ, từ ước muốn mang mực theo cây bút đến việc kiểm soát dòng mực đủ ổn định để viết hằng ngày.
1. Khi cây bút vẫn phải phụ thuộc vào lọ mực
Trong nhiều thế kỷ, người ta sử dụng bút sậy, bút lông chim và sau này là bút ngòi thép để viết.
Dù vật liệu và hình dạng thay đổi, phần lớn những dụng cụ ấy vẫn có chung một hạn chế: phải thường xuyên chấm ngòi vào lọ mực.
Một lần chấm mực chỉ viết được một số chữ hoặc một vài dòng. Lượng mực trên ngòi giảm dần, khiến nét viết thay đổi. Chấm quá nhiều thì dễ tạo giọt, chấm quá ít thì nét nhanh khô.
Ý tưởng đưa mực vào bên trong cây bút vì thế xuất hiện từ rất sớm.
Nhưng chứa được mực mới chỉ giải quyết một nửa vấn đề.
Nửa còn lại khó hơn nhiều: làm sao để mực chảy ra khi viết, nhưng không tự do chảy ra khi ngừng viết?
2. Những cây bút mang mực trước thế kỷ XIX
Lịch sử ghi nhận nhiều ý tưởng về dụng cụ viết có khoang chứa mực trước khi bút máy hiện đại xuất hiện.
Năm 1636, Daniel Schwenter mô tả một thiết kế sử dụng hai ống lông chim, trong đó một phần làm nhiệm vụ chứa mực.
Đầu thế kỷ XVIII, nhà chế tạo dụng cụ khoa học người Pháp Nicolas Bion cũng gắn với những mẫu bút có khoang chứa mực, thường được nhắc đến dưới tên gọi plume sans fin — cây bút viết không ngừng.
Những thiết kế ấy cho thấy mong muốn tạo ra một cây bút tự mang mực đã tồn tại từ lâu.
Tuy nhiên, chúng chưa đồng nghĩa với sự xuất hiện của một loại bút máy hiện đại, có thể sản xuất và sử dụng ổn định trên quy mô rộng.
3. Năm 1809 và những bằng sáng chế đầu tiên
Năm 1809 là một mốc đáng chú ý trong lịch sử bằng sáng chế bút máy tại Anh.
Frederick Fölsch được cấp bằng sáng chế liên quan đến bút có khoang chứa mực. Cùng năm, Joseph Bramah được cấp bằng sáng chế có nội dung cải tiến cơ cấu cấp mực.
Các sáng chế này cho thấy trọng tâm kỹ thuật đã chuyển từ việc đơn thuần chứa mực sang kiểm soát cách mực được đưa đến đầu viết.
Trong những thập niên tiếp theo, các nhà phát minh tiếp tục thử nghiệm những cơ cấu khác nhau.
Năm 1819, John Scheffer được cấp bằng sáng chế cho thiết kế gắn với dòng bút Penographic, một trong những ví dụ sớm có bằng chứng về việc thương mại hóa.
Ngày 25/5/1827, Petrache Poenaru, nhà phát minh người Romania, nhận bằng sáng chế tại Pháp cho một dụng cụ viết có khoang chứa mực sử dụng lông thiên nga. Poenaru thường được nhắc đến trong lịch sử bút máy. Tuy nhiên, gọi ông là người duy nhất phát minh ra bút máy sẽ bỏ qua những thiết kế và bằng sáng chế xuất hiện trước đó.
Lịch sử kỹ thuật hiếm khi chỉ có một người mở đầu.
4. Waterman và bước ngoặt của bộ dẫn mực
Nếu phải chọn một mốc có ảnh hưởng sâu sắc đến cấu trúc bút máy hiện đại, năm 1884 xứng đáng được nhắc đến.
Ngày 12/2/1884, Lewis Edson Waterman được cấp bằng sáng chế Hoa Kỳ số US 293,545, mô tả một thiết kế bút máy với bộ phận dẫn mực có rãnh. Điểm đáng chú ý nằm ở việc tổ chức đường dẫn mực để dòng mực tới ngòi được điều tiết tốt hơn, thay vì chỉ dựa vào một khoang chứa mực nối với đầu viết.
Bộ dẫn mực trở thành một trong những thành phần quyết định độ tin cậy của cây bút. Điều này không có nghĩa Waterman là người đầu tiên nghĩ ra bút chứa mực. Đóng góp của ông nằm ở một giải pháp kỹ thuật có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển thương mại của bút máy.
Một câu chuyện thường được kể là Waterman phát minh ra bút máy sau khi làm đổ mực và mất một hợp đồng bảo hiểm. Câu chuyện ấy rất nổi tiếng, nhưng không nên xem là sự kiện lịch sử đã được xác minh chỉ vì nó xuất hiện trong nhiều tài liệu quảng bá.
Bằng sáng chế, trái lại, là chứng cứ cụ thể: có ngày tháng, người đăng ký và bản vẽ mô tả cơ cấu.
5. Từ cây bút chứa mực đến cây bút tự nạp mực
Những cây bút máy ban đầu thường được nạp mực bằng ống nhỏ giọt (eyedropper). Người dùng mở thân bút, đưa mực vào khoang chứa rồi lắp lại. Cách làm này đơn giản và cho dung tích mực lớn, nhưng việc nạp mực có thể bất tiện và dễ dây bẩn. Để khắc phục, các nhà chế tạo phát triển nhiều cơ cấu tự nạp mực. Trong thế kỷ XX, người sử dụng lần lượt biết đến những thiết kế như:
Lever Filler: dùng cần gạt ép túi mực.
Button Filler: dùng nút bấm điều khiển cơ cấu ép túi mực.
Piston Filler: sử dụng piston để hút mực vào khoang chứa.
Vacumatic: dùng cơ cấu màng bơm để tạo chênh lệch áp suất khi nạp mực.
Vacuum Filler: tận dụng thay đổi áp suất trong quá trình vận hành piston.
Snorkel: sử dụng một ống hút mực có thể thò ra khỏi ngòi.
Cartridge/Converter: sử dụng ống mực thay thế hoặc bộ hút mực có thể tháo lắp.
Đây chỉ là một số họ cơ cấu tiêu biểu. Trên thực tế, lịch sử bút máy còn ghi nhận nhiều giải pháp khác nhau, có những thiết kế được sản xuất rộng rãi, cũng có những thiết kế tồn tại trong thời gian ngắn. Điều thú vị là mỗi cơ cấu đều phản ánh một cách giải quyết bài toán kỹ thuật: làm sao nạp mực thuận tiện hơn, chứa được nhiều mực hơn, hạn chế rò rỉ và giảm thao tác cho người dùng.
6. Khi ngòi bút trở thành một thế giới riêng
Song song với hệ thống chứa và nạp mực, ngòi bút cũng trải qua một quá trình phát triển lâu dài. Sự phổ biến của ngòi thép sản xuất công nghiệp trong thế kỷ XIX góp phần làm thay đổi dụng cụ viết. Những tiến bộ về vật liệu, chế tạo đầu ngòi và xử lý bề mặt tiếp tục nâng cao tuổi thọ, độ ổn định của ngòi. Ngòi vàng, ngòi thép, ngòi mềm, ngòi cứng, ngòi bản rộng, ngòi cong và những thiết kế đặc biệt lần lượt xuất hiện để đáp ứng các nhu cầu viết khác nhau.
Từ đây, cây bút không chỉ là dụng cụ ghi chép mà còn trở thành phương tiện thể hiện phong cách chữ viết. Với người sưu tầm và người thợ sửa bút, ngòi còn là một dấu vết lịch sử: hình dạng, vật liệu, cách chế tạo và ký hiệu trên ngòi có thể giúp nhận biết thời kỳ hoặc đặc điểm của một dòng bút.
7. Bút máy trong thế kỷ XX và sự thay đổi vai trò
Bước sang thế kỷ XX, bút máy trở thành dụng cụ viết quan trọng trong học tập, công việc và đời sống.
Nhiều thương hiệu phát triển những kiểu dáng, vật liệu và cơ cấu kỹ thuật đặc trưng. Bút máy cũng trở thành một sản phẩm thể hiện tay nghề chế tác, thẩm mỹ công nghiệp và đôi khi là địa vị xã hội. Tuy nhiên, sự phổ biến của bút bi đã làm thay đổi thị trường dụng cụ viết. Bút bi tiện lợi, dễ sử dụng, phù hợp với sản xuất và tiêu dùng đại chúng. Bút máy dần mất đi vị trí gần như mặc định trong nhiều hoạt động ghi chép thường ngày. Nhưng nó không biến mất.
Bút máy tiếp tục tồn tại trong trường học, trong hoạt động ký viết, trong thú chơi sưu tầm và trong những lĩnh vực đề cao trải nghiệm của nét viết. Từ một dụng cụ thiết yếu, bút máy dần có thêm một vai trò khác: đối tượng của sự thưởng thức, nghiên cứu và gìn giữ.
8. Bút máy hôm nay: lịch sử vẫn đang tiếp diễn
Ngày nay, người sử dụng có thể lựa chọn từ những cây bút học sinh giá phổ thông đến các dòng bút chế tác thủ công, bút sưu tầm hoặc những mẫu ứng dụng vật liệu và công nghệ sản xuất hiện đại. Các thương hiệu tiếp tục cải tiến ngòi, feed, hệ thống nạp mực và thiết kế thân bút. Trong khi đó, những người chơi bút cổ lại tìm kiếm, phục chế và đưa những cây bút hàng chục, thậm chí hơn một trăm năm tuổi trở lại trạng thái có thể viết.
Lịch sử bút máy vì thế không chỉ nằm trong bảo tàng hay catalogue cũ. Nó còn hiện diện trong từng cây bút đang được sử dụng, từng bộ sưu tập được gìn giữ và từng cơ cấu được người thợ tháo ra, tìm hiểu, phục hồi.
Một cây bút Waterman cổ, một chiếc Parker Vacumatic, một cây Sheaffer Snorkel hay một mẫu Pilot hiện đại đều có thể kể một phần câu chuyện ấy.
9. Lịch sử bút máy là lịch sử của những bài toán kỹ thuật
Nhìn lại hành trình phát triển của bút máy, có thể thấy mỗi thời kỳ đều cố gắng giải quyết những vấn đề rất cụ thể:
Làm sao chứa mực?
Làm sao dẫn mực đều?
Làm sao nạp mực thuận tiện?
Làm sao hạn chế rò rỉ?
Làm sao tạo được ngòi viết bền, êm và phù hợp với nhiều kiểu chữ?
Và làm sao để một cây bút không chỉ viết tốt mà còn đẹp, bền, dễ sử dụng?
Chính những câu hỏi ấy đã thúc đẩy hàng loạt sáng chế và cải tiến trong hơn hai thế kỷ phát triển công nghiệp của bút máy.
Bởi vậy, tìm hiểu lịch sử bút máy không chỉ là nhớ tên thương hiệu hay năm ra đời của một mẫu bút. Đó còn là tìm hiểu cách con người liên tục cải tiến một dụng cụ tưởng như rất đơn giản: cây bút dùng để viết.